Carolien Rieffe
Van gebouw naar gedrag en een goed gevoel
Wat de ruimte doet met welbevinden
Op zondagavond al buikpijn. Niet vanwege een toets of huiswerk, maar vanwege het gebouw. Voor kinderen met autisme, ADHD of een taalontwikkelingsstoornis begint schoolstress vaak niet bij het leren, maar bij de omgeving waarin dat leren zou moeten plaatsvinden. In gesprek met prof. dr. Carolien Rieffe, die al jaren onderzoek doet naar de relatie tussen mentale gezondheid van kinderen en de fysieke omgeving.
Opgeleid tot psycholoog was Carolien gewend als eerste en enige te kijken naar het kind. Welke begeleiding is nodig? Kan het kind vaardigheden aanleren, waardoor het zich beter gaat voelen? In die zoektocht opende zich een verrassend perspectief. Carolien: ‘Terwijl we volop investeren in begeleiding, training en vaardigheden, heeft ook de gebouwde omgeving invloed op gedrag, sociale interactie en welbevinden.’
Toegang tot de sociale wereld
Hoewel de schattingen uiteenlopen, lijkt zo’n 20 tot 30 procent van de bevolking neurodivers te zijn. Zij verwerken informatie anders en kunnen om verschillende redenen bijvoorbeeld meer moeite hebben met het interpreteren van sociale signalen, zoals gezichtsuitdrukkingen. Dit maakt hun deelname aan de sociale wereld kwetsbaarder. Carolien: ‘In de klas, op het schoolplein, tijdens de pauzes liggen belangrijke leermomenten voor sociale en emotionele ontwikkeling, maar ook is het belangrijk dat alle leerlingen zich welkom en gehoord voelen op een school.’ Onderzoekers zien echter dat juist leerlingen met autisme en andere neurodiverse leerlingen zich vaker eenzaam voelen op school.
Als de pauze geen pauze is
Wat opvalt in gesprekken met autistische leerlingen is dat de pauzes voor hen geen momenten zijn om te ontspannen of om op te laden, maar de pauzes vormen eerder juist een energielek. Drukke gangen, een overvolle kantine, veel lawaai, felle verlichting en kleurrijke klaslokalen met posters en prikborden. De fysieke omgeving maakt ontspanning lastig en sociale interactie lukt dan simpelweg niet meer. Dit noemen we social deafness.
Door voortdurende herrie en visuele prikkels moeten leerlingen zich constant inspannen om gesprekken te volgen. Dat leidt tot vermoeidheid, hoofdpijn en terugtrekgedrag. Dit noemen we listening fatigue.
Maar als zelfs de pauze energie kost, waar herstel je dan nog? Carolien: ‘Ouders bevestigen dit beeld. Voor sommige leerlingen bepaalt de gebouwde omgeving zelfs of zij überhaupt naar school gaan. Is het pand te belastend, dan doet de rest er nog nauwelijks toe.’
De omgeving als stille pedagoog
Carolien en haar onderzoekcollega’s besloten het perspectief te kantelen. Niet: wat mankeert dit kind? Maar: wat vraagt en biedt deze fysieke omgeving? Dat bleek een schot in de roos. Architectuur beïnvloedt gedrag en welbevinden. Zet bankjes in een wijk en mensen raken vaker met elkaar in gesprek. Teken parkeervakken op de stoep en voortaan staan (bijna) alle fietsen netjes op een rij binnen dit vak. Zo werkt het ook op school. De indeling van ruimtes, akoestiek, zichtlijnen en functies geven leerlingen een gevoel van controle en veiligheid. Internationaal onderzoek naar autismevriendelijke architectuur, zoals dat van architect Magda Mostafa, benoemt onder meer het belang van goede akoestiek, logische routing en zogenoemde ‘escape spaces’: plekken waar je even tot rust kunt komen. Voorbeelden laten zien wat dat kan opleveren. Kleine pods voor één-op-één gesprekken, midden in de school, zorgen voor rust én verbinding. Trappen met brede treden en tussenruimtes nodigen uit om even te zitten of te praten, zonder mee te hoeven in de leerlingenstroom. Buitenruimtes, zoals een moestuin, blijken voor veel kinderen dé plek om weer op te laden.
Goed voor iedereen
Daarbij is het belangrijk dat dergelijke aanpassingen geen ‘speciale’ voorzieningen zijn voor een kleine groep. Iedereen gedijt er beter bij. Door zo naar ruimtes en architectuur te kijken, wordt een school inclusiever voor iedereen. De les uit de wetenschap is helder: de fysieke omgeving is meer dan een decor. Het is goed voor de mentale gezondheid en sociale ontwikkeling. De ruimte doet iets met je.