Natuur, klimaat en gezond gedrag in een leeromgeving

Kindcentrum Rijnvliet is een inspirerend voorbeeld van hoe natuurinclusief bouwen van betekenis kan zijn voor scholen van nu én de toekomst. Deelnemers aan leerlab 2 van het Innovatieprogramma Onderwijshuisvesting (IPOHV) ervaren het schoolgebouw tijdens een inspiratiemiddag.

Het is het gebouw zélf dat laat zien wat een leeromgeving voor natuur, klimaat en gezond gedrag kan zijn.

Het accent van de dag lag voor de leerlab 2-deelnemers op natuurinclusief en passief bouwen. Vincent van der Veen van Collectief Natuurinclusief en Sjoerd Klijn Velderman van Building Balance gaven belangrijke lessen mee als het gaat om deze wijze van bouwen.

De brug tussen school en voedselbos

Een bijzonder onderdeel van Kindcentrum Rijnvliet is de fysieke verbinding tussen de school en het voedselbos. Het kindcentrum ligt direct aan het voedselbos, dat is ingericht als plek om te wandelen, spelen en leren over eetbaar groen, biodiversiteit en klimaat. De school is niet een rand van het bos, maar vormt juist een schakel: via een brug loopt een pad langs en over de boomkronen het voedselbos in, zodat kinderen letterlijk van school naar natuur kunnen bewegen.

Deze brug en het boomkroonpad maken het voedselbos dagelijks toegankelijk voor leerlingen. Kinderen kunnen er hoog tussen de bomen lopen, de seizoenen ervaren en van dichtbij zien hoe knoppen, bladeren, bloesem en vruchten zich ontwikkelen. Daarmee wordt de route naar het bos zelf een leerervaring over natuur en klimaat.

Samenwerking met de gemeente

Het voedselbos is ontwikkeld als buurtvoorziening, in nauwe samenwerking tussen gemeente, bewoners en Kindcentrum Rijnvliet. De gemeente Utrecht heeft het voedselbos aangelegd als openbare plek voor wandelen, spelen en buurtactiviteiten, met een boomgaard, speelplekken en educatieve elementen zoals een buitenleslokaal, zonnewijzer en waterspeelplek. In de planvorming zijn bewoners en het kindcentrum betrokken via bijeenkomsten waarin ideeën zijn opgehaald; het uiteindelijke ontwerp is in opdracht van de gemeente uitgewerkt door landschaps- en bosontwerpers.

Voor de school betekent dit dat de buitenruimte niet alleen 'van de school' is, maar deel uitmaakt van een groter, gemeentelijk groen- en onderwijsbeleid. Het kindcentrum gebruikt het voedselbos als leer- en speelomgeving, terwijl de gemeente borgt dat het bos als publieke voorziening voor de hele wijk beschikbaar is. Zo ontstaat een gezamenlijke verantwoordelijkheid: de school geeft invulling via onderwijs en activiteiten, de gemeente via beheer, inrichting en lange-termijnontwikkeling van het gebied. 

Kindontwikkeling en natuurinclusief bouwen

De presentatie sloot hier mooi op aan: Natuurinclusief bouwen betekent dat je het gebouw en het schoolterrein zo ontwerpt dat planten en dieren er kunnen leven, en dat je rekening houdt met water, hitte en een gezond leefklimaat. In onderwijsomgevingen gaat het dan ook om kindontwikkeling: natuur als leerbron, speelruimte en ervaringsplek, zodat leerlingen leren in, met, over en voor natuur.

Belangrijke lessen voor scholen zijn:

• Begin met een goede flora- en fauna-inventarisatie door een ecoloog, zodat je weet welke soorten er zijn en welke kansen en slagingskansen er liggen.
• Koppel groen aan onderwijs: groene daken en gevels, een natuurspeelplaats, wateropvang (wadi, vijver) en inheemse beplanting worden expliciet onderdeel van het onderwijsconcept.
• Werk met een groeipad: van “grijs naar groen” (meer groen, meer variatie) naar het verbindend maken van groen – tussen gebouw, plein, buurt en lessen.

In het PvE waarmee de leerlabdeelnemers (gaan) werken, kunnen ambities over bijvoorbeeld het percentage groen dak, nestvoorzieningen, biodiversiteit en klimaatadaptatie worden vertaald in meetbare criteria. Hiervoor kan gebruik worden gemaakt van het nieuwe Programma van Eisen natuurinclusief en klimaatadaptief van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Dit PvE is bedoeld als hulpmiddel om duurzaamheidsambities concreet te maken. Dit PvE biedt een handvat om natuurinclusieve en klimaatadaptieve maatregelen te structureren en te toetsen. De duurzaamheidsindicatoren uit deze RVO-methodiek sluiten aan bij de bekende klasse-indeling (A/B/C) van Frisse Scholen.

Van teelt tot toepassing met biobased bouwen

Biobased bouwen richt zich op het gebruik van hernieuwbare, veelal plantaardige materialen zoals hout, stro, vlas, hennep en andere vezelgewassen. In de Nationale Aanpak Biobased Bouwen wordt de hele keten zichtbaar: van teelt en oogst, via verwerking, tot toepassing in het gebouw en hergebruik.

Belangrijke lessen voor scholen zijn:

• Biobased materialen kunnen de milieuprestatie (MPG) van gebouwen verlagen en CO₂ vastleggen in het gebouw.
• Biobased oplossingen zijn al beschikbaar voor dak- en vloerisolatie, gevelafwerking, binnenwanden en interieur, ook in renovatie.
• Houtbouw en andere biobased systemen hoeven niet duurder te zijn; eerste benchmarks laten zien dat houtbouw in sommige projecten zelfs goedkoper uitvalt dan traditionele bouw.

Hoe komt dit samen in leerlab 2?

In leerlab 2 wordt gewerkt aan processen en procedures, en precies daar komt natuurinclusief en biosbased bouwen samen in het generiek IPOHV-PvE. De sessie bij KC Rijnvliet liet zien hoe je ambities vertaalt naar concrete, toetsbare eisen en indicatoren die in alle fasen van het bouwproces – van initiatief tot beheer – terugkomen.

Alle 15 projecten hebben nu toegang tot hetzelfde projectmodel in Briefbuilder en doorlopen een gestructureerd implementatieproces. Zo kunnen we:

• Natuurinclusieve en biobased maatregelen expliciet vastleggen in het PvE.
• Leren van elkaars keuzes, voorbeelden en innovaties
• Zorgen dat wat we in een inspirerende plek als KC Rijnvliet ervaren – zoals de brug naar het voedselbos en de samenwerking met de gemeente – ook daadwerkelijk landt in nieuwe en gerenoveerde scholen.